Widerstand

Joseph Vienerius, geboren op 23 januari 1888 in Rheine, Duitsland, stond van 1932 tot 1933 bij de Kamer van Koophandel in Enschede ingeschreven onder de handelsnaam ‘Vienerius, deutsche post fur holland’ als uitgever van boeken. Dat roept vragen op. Waarom heeft iemand uit Duitsland een uitgeverij in Enschede? Waarom slechts één jaar lang? Speurwerk van Monique, recent aangevuld met informatie van de heer Jos Steinhage, leverde een boeiend verhaal over nazi-vervolging en verzet op.

Deutsche Post für Holland

Joseph Vienerius was uitgever/redacteur van de ‘Deutsche Post für Holland’. Volgens de Federatie der R.K. Vereenigingen Ter Bescherming van Meisjes in Nederland en ook volgens het godsdienstig-staatkundig dagblad De Tijd van 26 mei 1933 was dit een goede courant, die speciaal werd ‘uitgegeven voor de stroom Duitsche meisjes’ die tussen 1920 en 1940 en vooral in de crisistijd na de beurskrach van 1929 naar Nederland kwamen. De Meisjesbeschermingsfederatie hield zich overigens ook bezig met ‘het bij uitstek moeilijke werk der reclasseering van prostituées.’ Het periodiek werd aanbevolen aan alle Duitsche Vereinen. De Tijd voegt daaraan toe: ‘Redacteur is de heer Vienerius, adres Redemptoristenklooster te Glanerbrug.’ Een andere bron daarentegen schrijft: ‘De niet bepaald florerende Deutsche Post für Holland was “een klein blad met een groot verhaal,” dat te Oldenzaal werd uitgegeven door de Duitser Joseph Steinhage. Het was bedoeld voor in Nederland woonachtige Duitse katholieken.’ Hier wordt als uitgever Joseph Steinhage genoemd en niet Joseph Vienerius. Hoe zit dat?

‘Op de vlucht voor het nationaal-socialisme’

Na Hitlers greep naar de macht in 1933 werd de katholieke persdienst in Duitsland opgeheven: dat was Hitlers eerste aanval op de christelijke ideeën. Veel priesters die zich niet wensten te onderwerpen aan de ‘beginselen’ van het nationaal-socialisme, werden al in 1933 en 1934 gearresteerd. Kritische journalisten en publicisten voelden zich in Duitsland niet meer veilig. De invloedrijke jezuïet Friedrich Muckermann bijvoorbeeld, een gedreven bestrijder van het nazisme, ontvluchtte nazi-Duitsland op 14 juli 1934 via de Glanerbeek. Zijn broer bracht hem naar de grens en werd door de Gestapo gearresteerd. Na zijn vlucht vond pater Muckermann aanvankelijk onderdak in het Redemptoristenklooster in Glanerbrug, gemeente Enschede, dat later een tehuis voor ouden van dagen werd. Later kreeg hij een kamer in het ziekenhuis te Oldenzaal en ontmoette hij Josef Steinhage, die in februari 1934 samen met zijn echtgenote en zes kinderen eveneens gevlucht was, omdat hij het nazisme onverenigbaar vond met de principes van het katholicisme, maar ook – volgens Hans Steinhage, de zoon van Josef – omdat uitgever Joseph Vinerius (ook gespeld als Vienerius) de kant van de nazi’s had gekozen. Deze Vinerius gaf het toen noodlijdende blad ‘Deutsche Post für Holland’ uit. Josef Steinhage had bij zijn vlucht het abonneebestand meegenomen. Samen met pater Muckermann, die vooral boegbeeld was, vormde hij de Deutsche Post om tot een nieuw tijdschrift: ‘Der Deutsche Weg’. Voor de veiligheid werd dit later afgekort tot ‘DDW’ en nog later werd het blad helemaal zonder titel clandestien in Duitsland verspreid en naar katholieke Duitsers buiten Duitsland verstuurd. Een Duitse bron meldt hierover: ‘Hans Steinhage hat von 1934 bis 1940 bei der Herausgabe der Exilzeitung “Der Deutsche Weg” (DDW) geholfen.’ Het blad werd uitgegeven door Verhaag in Oldenzaal. Het eerste nummer verscheen op 12 augustus 1934. Wekelijks werden 2.000 tot 3.000 exemplaren in binnen- en buitenland verspreid. Het meeste redactionele werk en de administratie nam Josef Steinhage voor zijn rekening. Bij de productie en distributie hielpen zijn dochter Mirz’l en zoon Hans, wiens toewijding aan de idealen van zijn vader een dramatische wending aan zijn leven gaven, waarover hij pas op latere leeftijd vertellen kon. Muckermann had veel invloed in katholiek Nederland, ook bij het grote persbureau Katholieke Wereldpost*, dat er voor zorgde dat katholieke dagbladen werden voorzien van anti-nazistische artikelen. * (in de pdf op pagina 46 info over dit persbureau; ook genoemd in het boek van Hans Steinhage, zie hieronder)

Toen de Duitsers op 10 mei 1940 Nederland onder de voet liepen en bezetten, dook het gezin Steinhage onder bij drie verschillende adressen in Oldenzaal. De cartotheek met abonnees namen ze mee. Vader Josef kon onmogelijk in Oldenzaal of omgeving blijven: hij werd gezocht door de Gestapo. Na veel omzwervingen kwam hij terecht bij dokter Huf in Amsterdam, waar hij vijf jaar lang als de ‘overspannen ome Frits uit Luxemburg’ ondergedoken zat. De Sicherheitsdienst vernietigde alle exemplaren van DDW, die ze konden vinden. Maar zoon Hans had een bundel van alle verschenen nummers verborgen, die na de oorlog werd teruggevonden.

Joseph Vienerius stond in 1934 in Rheine, Westfalen nog ingeschreven als uitgever en boekdrukker onder de naam Kath. Kirchenblatt Buchdruckerei u. Verlag. (Bron: Deutsches Reichs-Adressbuch für Industrie, Gewerbe und Handel, Band III: Adressen-Verzeichnis von Rheinprovinz, Oldenburg mit Birkenfeld, Westfalen, Lippe, Hessen-Nassau, 1934). Na de Gleichschaltung in 1933 koos Vienerius voor de nationaalsocialisten, zo blijkt uit het boek van Hans Steinhage.

Overzicht

1925: Joseph Vienerius huwt een Duitse vrouw.

1932: Uitgeverij Vienerius in Enschede staat bij de Kamer van Koophandel ingeschreven als uitgever van de Deutsche Post für Holland.

26 mei 1933: de krant De Tijd noemt Vienerius als redacteur van de Deutsche Post, met als adres Redemptoristenklooster te Glanerbrug.

1933: de inschrijving van de uitgeverij bij de kamer van Koophandel wordt stopgezet.

1933 Hitler heft de katholieke persdienst in Duitsland op; de Gestapo begint tegenstanders van het regime te elimineren.

1934 Het blad Deutsche Post für Holland maakt een doorstart volgens de KvK in Enschede.

1934 Joseph Vienerius staat in Rheine ingeschreven als uitgever en boekdrukker.

1934 Pater Muckermann ontsnapt via het Redemptoristenklooster te Glanerburg aan de Gestapo.

1934 Muckermann ontmoet Josef Steinhage als uitgever van het blad Deutsche Post für Holland. Ze vormen het blad om tot ‘Der Deutsche Weg’.

Der Widerstand im Kreuzfeuer der Gestapo

Na de Tweeede Wereldoorlog schrijft Joseph Vienerius het 204 pagina’s dikke boek ‘Der Widerstand im Kreuzfeuer der Gestapo; Erlebnisse aus dem Kirchenkampf des Dritten Reiches.’ (Het verzet in het kruisvuur van de Gestapo; Ervaringen in de kerkelijke strijd tijdens het Derde Rijk), dat Verlag Josef Vienerius uit Münster, Duitsland, ‘im Selbstverlag des Autors’, dus in eigen beheer in 1969 uitgeeft. Het boek is nog verkrijgbaar. Op 19 februari 1979 overlijdt Joseph Vienerius te Münster, waar na de Tweede Wereldoorlog ook de uitgeverij gevestigd was.

 

Leave a Reply